Selen to pierwiastek śladowy, który wchodzi w skład białek biorących udział w przemianach hormonów tarczycy. W badaniach nad chorobą Hashimoto dodatkowy selen obniżał stężenie przeciwciał anty-TPO, a w badaniu u osób z chorobą Gravesa-Basedowa nie zwiększył częstości remisji. Czy zmiana stężenia przeciwciał przekłada się na samopoczucie lub przebieg choroby, nie jest jeszcze ustalone.
Badania nad selenem w chorobach tarczycy oceniały osobno przeciwciała, TSH, jakość życia, obraz tarczycy w USG i przebieg nadczynności, a każdy z tych wyników zmieniał się w innym stopniu. Wnioski zależą też od badanej grupy, od tego, czy uczestnicy przyjmowali lewotyroksynę, i od czasu obserwacji.
Do czego organizmowi potrzebny jest selen?
Selen jest pierwiastkiem śladowym wbudowywanym w białka, które biorą udział w przemianach hormonów tarczycy i chronią komórki przed stresem oksydacyjnym. Tarczyca zawiera selenu więcej w przeliczeniu na gram tkanki niż jakikolwiek inny narząd, stąd zainteresowanie tym pierwiastkiem w endokrynologii.
To uzasadnia pytanie, czy dodatkowa podaż selenu zmienia przebieg chorób tarczycy. Sprawdzały to badania z randomizacją.
Czy selen pomaga w chorobie Hashimoto? Co pokazały badania
Przeciwciała anty-TPO są skierowane przeciwko enzymowi obecnemu w tarczycy; oznacza się je przy podejrzeniu autoimmunologicznego zapalenia tarczycy. Różnice między anty-TPO a anty-TG opisuje artykuł Anty-TPO a anty-TG. Przegląd systematyczny z metaanalizą badań z randomizacją, opublikowany w 2024 roku, objął 35 badań i oceniał wpływ suplementacji selenu na hormony tarczycy, przeciwciała, obraz USG i działania niepożądane w zapaleniu tarczycy typu Hashimoto.
W tym przeglądzie uzyskano następujące wyniki:
- u osób nieprzyjmujących lewotyroksyny obserwowano niewielki spadek TSH,
- stężenie przeciwciał anty-TPO malało zarówno u osób przyjmujących lewotyroksynę, jak i u nieprzyjmujących, choć wyniki poszczególnych badań bardzo się różniły,
- nie stwierdzono istotnych zmian stężenia wolnej i całkowitej tyroksyny, trójjodotyroniny, przeciwciał przeciw tyreoglobulinie ani objętości tarczycy,
- działania niepożądane występowały podobnie często jak w grupie kontrolnej.
Ogólną pewność dowodów autorzy ocenili jako umiarkowaną.
Czy spadek przeciwciał anty-TPO oznacza poprawę?
To pytanie pozostaje otwarte. Przegląd Cochrane z 2013 roku objął cztery badania z randomizacją, łącznie 463 uczestników, ocenione jako obarczone niejasnym lub wysokim ryzykiem błędu systematycznego. W trzech z nich przeciwciała anty-TPO obniżyły się istotnie statystycznie, ale autorzy uznali znaczenie kliniczne tych zmian za niejasne. Żadne z badań nie oceniało jakości życia ani dawki lewotyroksyny. Jedno małe badanie (36 osób), również o wysokim ryzyku błędu, wykazało poprawę subiektywnego samopoczucia u osób przyjmujących lewotyroksynę, choć przeciwciała w nim istotnie się nie zmieniły.
Metaanaliza z 2017 roku objęła dziewięć badań kontrolowanych i dotyczyła TSH, jakości życia oraz obrazu tarczycy w USG u osób nieleczonych lewotyroksyną. Nie znaleziono różnic między grupą przyjmującą selen a grupą placebo, a jakość dowodów oceniono jako od bardzo niskiej do umiarkowanej, zależnie od wyniku. W trzech badaniach u osób leczonych lewotyroksyną odnotowano pewną poprawę samopoczucia, ale nie dało się ich połączyć w jednej metaanalizie.
Wnioski o TSH są więc rozbieżne: praca z 2024 roku, obejmująca 35 badań, wykazała niewielki spadek, a praca z 2017 roku, obejmująca dziewięć badań, nie wykazała zmiany. Z tych prac wynika, że stężenie przeciwciał anty-TPO może się obniżyć po selenie, ale nie wiadomo jeszcze, czy przekłada się to na samopoczucie, dawkę leku albo przebieg choroby.
Selen a nadczynność tarczycy w chorobie Gravesa-Basedowa
Skuteczność selenu w nadczynności tarczycy sprawdzało duże badanie z podwójnie ślepą próbą, w którym ani uczestnicy, ani badacze nie wiedzieli, kto otrzymuje selen. Włączono do niego 430 osób ze świeżo rozpoznaną nadczynnością w przebiegu choroby Gravesa-Basedowa. Przyjmowały one selen lub placebo jako dodatek do standardowych leków przeciwtarczycowych i były obserwowane przez 24 do 30 miesięcy.
W badaniu uzyskano następujące wyniki:
- brak remisji stwierdzono u 53,3% osób otrzymujących placebo i u 54,6% osób otrzymujących selen,
- nie stwierdzono korzyści w żadnej skali jakości życia ocenianej kwestionariuszem tyreologicznym,
- stężenia przeciwciał przeciw receptorowi TSH były w obu grupach podobne.
Brak remisji oznaczał dalsze przyjmowanie leków przeciwtarczycowych, utrzymującą się nadczynność albo skierowanie na leczenie zabiegowe. Autorzy podsumowali, że wyniki nie przemawiają za stosowaniem selenu w nadczynności tarczycy w przebiegu choroby Gravesa-Basedowa. Wniosek dotyczy nadczynności tarczycy, a nie zmian ocznych w tej chorobie. O przeciwciałach przeciw receptorowi TSH, które oceniano w tym badaniu, piszemy w artykule o badaniu TRAb.
Co jeszcze pozostaje do zbadania?
Większość badań obejmowała niewielkie grupy. W przeglądzie Cochrane średni czas obserwacji wyniósł 7,5 miesiąca, a zapalenie tarczycy typu Hashimoto jest chorobą przewlekłą, trwającą latami, więc skutki długofalowe czekają jeszcze na zbadanie w dłuższych obserwacjach.
Różnią się też wyniki, które oceniano. Przeciwciała anty-TPO analizowano w 29 grupach badań, a TSH u osób bez lewotyroksyny w siedmiu. Rzadziej oceniano to, co pacjent odczuwa na co dzień. W przeglądzie Cochrane żadne z badań nie oceniało ani jakości życia, ani dawki lewotyroksyny, a autorzy metaanalizy z 2017 roku opisali sporadyczną ocenę takich wyników u osób leczonych lewotyroksyną. Wyjątkiem jest badanie w chorobie Gravesa-Basedowa, w którym głównym wynikiem była remisja, a jakość życia oceniano wielokrotnie w trakcie badania kwestionariuszem.
Z dotychczasowych prac wynikają dwa spostrzeżenia. W chorobie Gravesa-Basedowa pojedyncze duże badanie nie potwierdziło korzyści z selenu w nadczynności tarczycy. W chorobie Hashimoto selen wiązał się ze zmianami w wynikach laboratoryjnych, a ich znaczenie dla pacjenta wymaga dalszych badań.
Selen i cukrzyca typu 2: co wiadomo?
Przegląd systematyczny z metaanalizą, obejmujący 50 badań obserwacyjnych i 5 badań z randomizacją, oceniał związek ekspozycji na selen z zachorowaniem na cukrzycę typu 2. W badaniach z randomizacją osoby przyjmujące selen zapadały na cukrzycę nieco częściej niż osoby przyjmujące placebo, a wynik był na granicy istotności statystycznej. Autorzy ocenili, że selen może zwiększać ryzyko cukrzycy typu 2, a niewielki wzrost ryzyka może mieć znaczenie dla zdrowia publicznego, bo cukrzyca i ekspozycja na selen są powszechne.
Dlatego o ewentualnej suplementacji rozmawia się z lekarzem, który zna wynik oznaczenia selenu, dietę, choroby współistniejące i inne przyjmowane preparaty.
Niedobór selenu: jak sprawdzić poziom selenu?
Stężenie selenu oznacza się we krwi, w badaniu selen. Wynik pokazuje stężenie w chwili pobrania i daje punkt odniesienia do rozmowy z lekarzem o diecie i przyjmowanych preparatach. Zakres referencyjny podaje laboratorium na wyniku.
Pracę tarczycy i ewentualne tło autoimmunologiczne ocenia się przede wszystkim badaniami: TSH, wolna tyroksyna FT4 oraz przeciwciała anty-TPO. Rolę tych badań wyjaśnia artykuł TSH, FT3 i FT4 – przewodnik, a związek tarczycy z przemianą materii opisujemy w tekście Hormony tarczycy a metabolizm.
Przy omawianiu wyniku przydaje się lista wszystkich przyjmowanych preparatów, bo suplementy wieloskładnikowe bywają źródłem selenu, o którym łatwo zapomnieć.
Najczęstsze pytania
Czy selen pomaga w chorobie Hashimoto?
W badaniach nad chorobą Hashimoto selen obniżał przeciwciała anty-TPO oraz TSH (u osób bez lewotyroksyny), ale nie zmieniał istotnie stężenia hormonów tarczycy ani objętości gruczołu. Przegląd Cochrane uznał znaczenie kliniczne zmian przeciwciał za niejasne.
Czy selen pomaga przy nadczynności tarczycy?
W badaniu z udziałem 430 osób z chorobą Gravesa-Basedowa remisja była tak samo częsta przy selenie jak przy placebo, a jakość życia się nie poprawiła.
Czy selen obniża przeciwciała anty-TPO?
Tak, w badaniach nad chorobą Hashimoto stężenie przeciwciał anty-TPO malało po selenie. Nie wykazano jeszcze, by przekładało się to na przebieg choroby ani dawkę lewotyroksyny, a wyniki dotyczące samopoczucia są niejednoznaczne.
Czy nadmiar selenu może szkodzić?
W badaniach z randomizacją osoby przyjmujące selen nieco częściej zapadały na cukrzycę typu 2 niż osoby przyjmujące placebo. Autorzy przeglądu uznali, że selen może zwiększać ryzyko tej choroby.
Czy selen działa na tarczycę, jeśli przyjmuję lewotyroksynę?
W metaanalizie z 2024 roku przeciwciała anty-TPO malały zarówno u osób przyjmujących lewotyroksynę, jak i u nieprzyjmujących, a TSH spadał niewiele i tylko u osób bez lewotyroksyny. W trzech badaniach u osób leczonych lewotyroksyną odnotowano pewną poprawę samopoczucia, ale nie dało się ich połączyć w jednej analizie. Wynik w odniesieniu do konkretnej osoby ocenia lekarz.
Jak sprawdzić, czy mam niedobór selenu?
Stężenie selenu oznacza się badaniem krwi, a nie na podstawie samopoczucia. Zakres referencyjny podaje laboratorium na wyniku, a lekarz zestawia go z dietą i przyjmowanymi preparatami. Pracę tarczycy opisują natomiast TSH, wolne hormony tarczycy i przeciwciała.
Źródła
- Huwiler V.V. i wsp. Selenium Supplementation in Patients with Hashimoto Thyroiditis: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Clinical Trials. Thyroid, 2024;34(3):295-313. doi:10.1089/thy.2023.0556.
- van Zuuren E.J. i wsp. Selenium supplementation for Hashimoto's thyroiditis. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2013;(6):CD010223. doi:10.1002/14651858.CD010223.pub2.
- Winther K.H. i wsp. Insufficient documentation for clinical efficacy of selenium supplementation in chronic autoimmune thyroiditis, based on a systematic review and meta-analysis. Endocrine, 2017;55(2):376-385. doi:10.1007/s12020-016-1098-z.
- Cramon P.K. i wsp. Selenium supplementation in individuals with newly diagnosed Graves' hyperthyroidism: a double-blind, multi-centre RCT. European Thyroid Journal, 2026;15(1):ETJ250264. doi:10.1530/ETJ-25-0264.
- Vinceti M., Filippini T., Rothman K.J. Selenium exposure and the risk of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis. European Journal of Epidemiology, 2018;33(9):789-810. doi:10.1007/s10654-018-0422-8.
- Drutel A., Archambeaud F., Caron P. Selenium and the thyroid gland: more good news for clinicians. Clinical Endocrinology, 2013;78(2):155-164. doi:10.1111/cen.12066.
Sprawdź to u siebie
Badania powiązane z tym tematem. Krew pobierzesz w punkcie ALAB, a gotowy wynik przekaże Ci laboratorium.
Treści w Strefie Wiedzy mają charakter edukacyjny i nie zastępują konsultacji z lekarzem. Badania kupujesz u nas, krew pobierasz w punkcie ALAB, a gotowy wynik przekazuje Ci laboratorium.

