Weganie i wegetarianie najczęściej badają witaminę B12, ferrytynę, która odzwierciedla zapasy żelaza, oraz morfologię krwi, a zwykle także kwas foliowy i witaminę D. Jednej listy badań dla wszystkich nie ma. Dieta wegańska obejmuje wyłącznie produkty roślinne, a wegetariańska zwykle rezygnuje tylko z mięsa i ryb. Poza tym każda osoba inaczej się odżywia i przyjmuje inne preparaty. Badania pokazują, jak wygląda zaopatrzenie w składniki, które na diecie roślinnej trudniej dostarczyć, i dają punkt odniesienia przy planowaniu jadłospisu.
Co zmienia dieta roślinna?
Stanowisko Academy of Nutrition and Dietetics uznaje właściwie zaplanowaną dietę wegetariańską, w tym wegańską, za odpowiednią pod względem odżywczym. Przegląd systematyczny opisuje, że anemia z niedoboru żelaza i mniejsza gęstość kości częściej towarzyszyły dietom niedostatecznie zaplanowanym, dlatego jego autorzy podkreślają znaczenie edukacji żywieniowej i regularnej kontroli. Częścią takiej kontroli są badania laboratoryjne, które opierają planowanie diety na konkretnych wynikach, oraz rozmowa z lekarzem lub dietetykiem.
Kilka składników trudniej dostarczyć z samych produktów roślinnych. Witamina B12 występuje naturalnie w produktach zwierzęcych, a w roślinnych pojawia się dopiero w żywności wzbogacanej i w suplementach. Żelazo z roślin ma postać niehemową, wchłania się słabiej niż żelazo z mięsa, a na jego przyswajanie wpływają też inne składniki posiłku. Wapń na diecie roślinnej pochodzi między innymi z warzyw kapustnych, tofu przygotowanego z solami wapnia oraz napojów roślinnych z dodatkiem wapnia. Witamina D powstaje w skórze pod wpływem słońca, a z jedzenia pochodzi w niewielkiej ilości, między innymi z produktów wzbogacanych i grzybów naświetlanych promieniami UV, dlatego jej poziom zależy także od pory roku i ekspozycji na słońce.
W czeskim badaniu przekrojowym porównano 95 rodzin: wegańskie, wegetariańskie i odżywiające się dietą mieszaną. Poziom witaminy D był w nim zwykle najwyższy w rodzinach wegańskich. Wynik zależy więc od całego sposobu żywienia i przyjmowanych preparatów, a nie tylko od nazwy diety. Badanie opisuje grupy, więc własny wynik najlepiej odnieść do własnego jadłospisu i preparatów.
Jakie badania krwi wykonuje się na diecie wegańskiej i wegetariańskiej?
Zestaw badań ustala się indywidualnie. W piśmiennictwie jako składniki szczególnie narażone na niedobór wymienia się witaminę B12, żelazo i wapń, a ocenę zaopatrzenia uzupełnia witamina D, której poziom zależy od słońca i żywności wzbogacanej. Najczęściej omawia się te oznaczenia:
- Morfologia krwi opisuje krwinki czerwone, białe i płytki, w tym wielkość erytrocytów.
- Witamina B12 pokazuje stężenie kobalaminy w surowicy.
- Kwas foliowy uczestniczy w tych samych przemianach komórkowych co B12, dlatego oba oznaczenia często wykonuje się razem.
- Ferrytyna odzwierciedla zapasy żelaza w organizmie.
- Witamina D 25(OH) to metabolit oznaczany przy ocenie zaopatrzenia w witaminę D.
Kilka oznaczeń można wykonać z jednego pobrania, wybierając pakiet kontroli diety wegetariańskiej. Skład pakietu podaje jego karta.
Witamina B12 na diecie roślinnej
Standardowe badanie podaje całkowite stężenie witaminy B12 w surowicy. Tylko około jednej czwartej krążącej witaminy jest związane z transkobalaminą i dostępne dla komórek, dlatego do dokładniejszej oceny zaopatrzenia uzupełnia się je o homocysteinę i kwas metylomalonowy. Witamina B12 jest potrzebna w przemianach obu tych związków, przy czym homocysteina zależy także od kwasu foliowego. O samej homocysteinie piszemy w artykule homocysteina i badania towarzyszące.
Na diecie roślinnej ważnym kontekstem jest suplementacja, bo preparaty z B12 wpływają na stężenie tej witaminy we krwi. Wynik B12 razem z informacją o preparatach pokazuje więc, jak przyjmowana witamina wpływa na jej stężenie we krwi. Szerzej o tym parametrze piszemy w artykule o niedoborze witaminy B12.
Żelazo i ferrytyna
Słabsze wchłanianie żelaza niehemowego sprawia, że gospodarkę żelaza ocenia się u osób na diecie roślinnej szczególnie uważnie.
Stężenie żelaza w surowicy opisuje chwilę pobrania, a o zapasach informuje ferrytyna. Ferrytyna jest też białkiem ostrej fazy, więc infekcja i stan zapalny podnoszą jej poziom niezależnie od zapasów. Dlatego często oznacza się ją razem z CRP, wskaźnikiem stanu zapalnego, co ułatwia odczytanie wyniku. Więcej o tej parze piszemy w artykule o żelazie, ferrytynie i zmęczeniu.
Jak przygotować się do badań?
Przygotowanie różni się między oznaczeniami, więc przed pobraniem sprawdza się sekcję przygotowania na karcie każdego z nich.
Na wynik mogą wpływać czynniki niezależne od samej diety. Preparaty z witaminą B12, żelazem i witaminą D mogą zmienić wynik odpowiedniego oznaczenia, więc informację o preparatach zgłasza się w punkcie pobrań. Biotyna, obecna w części zestawów witamin z grupy B, w wyższych dawkach zaburza niektóre testy immunochemiczne. Infekcja podnosi CRP i ferrytynę oraz zmienia morfologię.
Wyniki z kilku pobrań łatwiej porównać, gdy badania wykonano w tym samym laboratorium, bo metoda oznaczania podana na wyniku wpływa na liczby. Pomaga też podobna pora pobrania.
Jak czytać wyniki badań na diecie roślinnej?
Każdy wynik ma na wydruku własny zakres referencyjny, ustalony przez laboratorium dla metody oznaczania. Przy diecie roślinnej wynik czyta się razem z informacją o suplementach: nazwa preparatu, dawka i czas przyjmowania pomagają właściwie odczytać wynik witaminy B12. Wynik z początku diety lub suplementacji staje się punktem odniesienia dla kolejnych pobrań.
O tym, czy poszerzyć zakres badań i czy zmieniać jadłospis, decyduje lekarz, czasem razem z dietetykiem.
Najczęstsze pytania
Jakie badania wykonać na diecie wegańskiej?
Najczęściej wykonuje się oznaczenie witaminy B12, kwasu foliowego, ferrytyny, morfologii i witaminy D. Dokładny zakres zależy od wywiadu, stażu na diecie i przyjmowanych preparatów.
Czy przed badaniem odstawić witaminę B12?
To zależy od oznaczenia i od przyjmowanego preparatu. Wymagania dla konkretnego badania podaje sekcja przygotowania na jego karcie, a wątpliwości można zgłosić w punkcie pobrań. Do tej rozmowy przydaje się nazwa preparatu, dawka i schemat przyjmowania.
Czy wegetarianin potrzebuje tych samych badań co weganin?
Zakres bywa podobny, ale nie identyczny. Witamina B12 występuje naturalnie w produktach zwierzęcych, więc na diecie wegetariańskiej jej źródłem są nabiał i jaja, o ile znajdują się w jadłospisie, a na diecie wegańskiej tylko żywność wzbogacana i suplementy. Obie grupy przyjmują natomiast żelazo z roślin, więc ferrytynę ocenia się w każdej z nich.
Czy dzieci na diecie roślinnej bada się tak samo jak dorosłych?
Dla dzieci i młodzieży istnieją osobne zalecenia, między innymi stanowisko komitetu żywieniowego ESPGHAN z 2025 roku. Zakres badań u dziecka wynika z jego wieku, jadłospisu i wskazań lekarza prowadzącego.
Co zawiera pakiet badań dla wegan i wegetarian?
Skład podaje karta pakietu kontroli diety wegetariańskiej, a dostępny jest też wariant rozszerzony. Przy wyborze można porównać skład z tematami opisanymi w tym artykule, czyli witaminą B12, ferrytyną, morfologią, kwasem foliowym i witaminą D, a także z własnym jadłospisem i przyjmowanymi preparatami.
Czy sama morfologia wystarcza na diecie roślinnej?
Morfologia jest dobrym punktem wyjścia, bo opisuje krwinki, w tym ich wielkość. Stężenie witaminy B12 i zapasy żelaza pokazują osobne oznaczenia, czyli witamina B12 i ferrytyna, a kwas foliowy uzupełnia ocenę przemian związanych z B12. Razem z morfologią tworzą spójny zestaw.
Czy na diecie roślinnej bada się też wapń i cynk?
Wapń należy do składników, które w piśmiennictwie wymienia się wśród trudniejszych do dostarczenia na diecie roślinnej. Można go oznaczyć w badaniu wapnia całkowitego w surowicy, a cynk w badaniu cynku w surowicy. Czy dodać je do zestawu, zależy od wywiadu i jadłospisu.
Źródła
- Melina V., Craig W., Levin S. Position of the Academy of Nutrition and Dietetics: Vegetarian Diets. Journal of the Academy of Nutrition and Dietetics, 2016. DOI: 10.1016/j.jand.2016.09.025
- Akinwumi F.E. i wsp. Risk of osteoporosis and anemia in plant-based diets: a systematic review of nutritional deficiencies and clinical implications. Cureus, 2025. DOI: 10.7759/cureus.88461
- Heniková M. i wsp. Dietary intake, nutritional status, and health outcomes among vegan, vegetarian, and omnivorous Czech families. Communications Medicine, 2025. DOI: 10.1038/s43856-025-01257-z
- National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. Fact sheets for health professionals: Vitamin B12, Iron, Calcium, Vitamin D. https://ods.od.nih.gov/factsheets/list-all/
- Nexo E., Hoffmann-Lücke E. Holotranscobalamin, a marker of vitamin B-12 status: analytical aspects and clinical utility. American Journal of Clinical Nutrition, 2011. DOI: 10.3945/ajcn.111.013458
- U.S. Food and Drug Administration. Testing for Biotin Interference in In Vitro Diagnostic Devices: guidance for industry, 2020. https://www.fda.gov/regulatory-information/search-fda-guidance-documents/testing-biotin-interference-in-vitro-diagnostic-devices
Sprawdź to u siebie
Badania powiązane z tym tematem. Krew pobierzesz w punkcie ALAB, a gotowy wynik przekaże Ci laboratorium.
Treści w Strefie Wiedzy mają charakter edukacyjny i nie zastępują konsultacji z lekarzem. Badania kupujesz u nas, krew pobierasz w punkcie ALAB, a gotowy wynik przekazuje Ci laboratorium.

