Przy PCOS oznacza się kilka hormonów jednocześnie. Do oceny nadmiaru androgenów, czyli hormonów, które mogą powodować nadmierne owłosienie i trądzik, służą testosteron, SHBG, DHEA-S i androstendion. TSH i prolaktyna pomagają odróżnić PCOS od chorób tarczycy i podwyższonej prolaktyny. Część wyników zależy od fazy cyklu i antykoncepcji hormonalnej.
Co to jest PCOS?
PCOS, czyli zespół policystycznych jajników, to zaburzenie hormonalne, które może dawać rzadkie miesiączki, nadmierne owłosienie i trądzik. Rozpoznanie opiera się na przebiegu cyklu, objawach lub wynikach wskazujących na nadmiar androgenów oraz, w części sytuacji, na obrazie jajników. Badania laboratoryjne są więc jednym z elementów oceny.
Dlaczego przy PCOS wykonuje się kilka badań hormonalnych?
Na pytanie, czy występuje zespół policystycznych jajników, odpowiada zestaw informacji: objawy, przebieg cyklu, wyniki badań i obraz jajników. Badania laboratoryjne dostarczają hormonalnej części tego zestawu. Gdy pojawiają się rzadkie miesiączki albo nadmierne owłosienie, badania laboratoryjne są częścią diagnostyki różnicowej, czyli odróżniania stanów, które wyglądają podobnie, ale mają różne przyczyny.
Wytyczne Endocrine Society z 2013 roku wymagają, by przed rozpoznaniem PCOS odróżnić go od chorób naśladujących jego objawy: chorób tarczycy, podwyższonej prolaktyny i nieklasycznej postaci wrodzonego przerostu nadnerczy. Międzynarodowe wytyczne z 2023 roku zalecają, by nadmiar androgenów oceniać na podstawie testosteronu całkowitego i wolnego. Kryteria rozpoznania obejmują obraz kliniczny i ocenę jajników obok wyników badań laboratoryjnych, dlatego wyniki hormonów są jednym z elementów rozpoznania, obok obrazu klinicznego.
Jakie badania hormonalne wykonuje się przy PCOS?
Poniższa lista pokazuje, co zwykle wchodzi w skład diagnostyki hormonalnej przy podejrzeniu PCOS.
- Testosteron całkowity – cały testosteron obecny w surowicy, także ten związany z białkami. Karta badania: testosteron.
- SHBG – globulina wiążąca hormony płciowe, białko transportowe, od którego zależy, jaka część testosteronu pozostaje niezwiązana.
- Testosteron wolny – część testosteronu niezwiązana z białkami. Można ją wyliczyć z testosteronu całkowitego i SHBG albo zmierzyć bezpośrednio, a metoda jest podana na wyniku.
- Wskaźnik wolnych androgenów (FAI) – liczba obliczana z testosteronu całkowitego i SHBG, która służy do szacowania wolnego testosteronu. Jest to wynik obliczony z dwóch oznaczeń, więc zależy od obu składników.
- Androstendion – androgen wytwarzany zarówno w jajnikach, jak i w korze nadnerczy.
- DHEA-S – siarczan dehydroepiandrosteronu, androgen pochodzący głównie z nadnerczy.
- LH i FSH – hormony przysadki sterujące pracą jajników. Stosunek LH do FSH bywa przedstawiany w materiałach popularnych jako badanie, które samo potwierdza PCOS, ale wytyczne nie wymieniają go wśród kryteriów rozpoznania.
- Prolaktyna – hormon przysadki. Jej podwyższone stężenie może zaburzać cykl, dlatego prolaktynę oznacza się przy różnicowaniu przyczyn nieregularnych miesiączek.
- TSH – hormon regulujący pracę tarczycy, oznaczany z podobnego powodu, bo choroby tarczycy również mogą zaburzać cykl.
- 17-OH-progesteron – oznaczenie stosowane w diagnostyce nieklasycznej postaci wrodzonego przerostu nadnerczy, jednej z chorób, które mogą dawać objawy podobne do PCOS. Karta badania: 17-OH-progesteron.
- AMH – hormon antymüllerowski wytwarzany przez pęcherzyki jajnikowe.
Wytyczne z 2023 roku wymieniają androstendion i DHEA-S jako oznaczenia do rozważenia, gdy testosteron nie jest podwyższony. Są one mniej swoiste niż testosteron, dlatego uzupełniają jego wynik.
W przypadku AMH te same wytyczne dopuszczają u dorosłych użycie tego hormonu zamiast USG do stwierdzenia, czy jajniki mają obraz typowy dla PCOS, ale zalecają stosować jedną z tych metod, nie obie naraz. Nie podają jednego progu, więc interpretacja opiera się na zakresach podanych przez laboratorium.
Część z opisanych oznaczeń hormonalnych zawiera pakiet badań hormony dla kobiet, a skład pakietu jest podany na jego karcie.
Kiedy w cyklu wykonać badania hormonalne przy PCOS?
Stężenia części hormonów zmieniają się w trakcie cyklu, dlatego wyników z różnych faz cyklu nie można wprost porównywać. Dotyczy to na przykład 17-OH-progesteronu, którego stężenie rośnie wraz z owulacją. Wytyczne Endocrine Society opisują jego pobranie rano, we wczesnej fazie folikularnej, czyli w pierwszych dniach cyklu.
Część badań jest mniej wrażliwa na moment pobrania. AMH uchodzi za hormon o mniejszych wahaniach w trakcie cyklu niż FSH, choć wytyczne z 2023 roku zaznaczają, że jego stężenie również może się zmieniać w cyklu.
Termin pobrania najlepiej ustalić z lekarzem, a karta pakietu PCOS również odsyła do zaleceń lekarza. Fazę cyklu liczy się od pierwszego dnia ostatniej miesiączki. Przy nieregularnych lub rzadkich miesiączkach termin ustala się indywidualnie. Jeśli badania mają być powtarzane, kolejne pobranie dobrze jest wykonać w tej samej fazie cyklu co poprzednie.
Jak przygotować się do badań hormonalnych przy PCOS?
Karty badań hormonalnych zalecają pobranie w godzinach porannych, na czczo i po nocnym odpoczynku. Część hormonów ma rytm dobowy, dlatego przy powtórce pomaga pobranie o podobnej porze. Szczegółowe zasady podaje karta każdego badania.
Na wyniki oznaczeń androgenów wpływa antykoncepcja hormonalna. Najlepiej opisano to dla złożonych tabletek: w metaanalizie 42 badań obejmujących 1495 zdrowych młodych kobiet obniżały one testosteron całkowity i jednocześnie podnosiły SHBG, przez co testosteron wolny spadał około dwa razy bardziej niż całkowity. Informacja o antykoncepcji jest więc potrzebna przy ocenie wyników, a ewentualną przerwę w jej stosowaniu ustala się z lekarzem.
Niektóre leki wpływają na stężenie prolaktyny, a stres i wysiłek tuż przed pobraniem mogą ją nieznacznie podnieść. Lista przyjmowanych leków i informacja o dniu cyklu pomagają w ocenie wyników. Ogólne zasady opisuje artykuł jak przygotować się do badania krwi.
Jak porównywać wyniki hormonów z różnych badań?
Najłatwiej porównać wyniki, gdy badania wykonano w tym samym laboratorium, w tej samej fazie cyklu i w podobnych warunkach, na przykład przed rozpoczęciem antykoncepcji hormonalnej albo w jej trakcie. Endocrine Society w stanowisku o pomiarze testosteronu zaleca, by zakresy odniesienia ustalać dopiero po ujednoliceniu metod oznaczania, dlatego wyniki z różnych laboratoriów porównuje się ostrożnie.
Faza cyklu i antykoncepcja zmieniają rzeczywiste stężenia hormonów we krwi, a sama liczba na wydruku nie pokazuje, w jakich warunkach powstała. Przy powtórce badań pomaga więc zapisanie, kiedy i w jakich warunkach pobrano krew.
Jak czytać wyniki badań hormonalnych przy PCOS?
Zakres referencyjny dla każdego parametru jest podany na wyniku i odnosi się do metody laboratorium, które wykonało badanie. Część oznaczeń, takich jak TSH, prolaktyna czy 17-OH-progesteron, pomaga odróżnić PCOS od innych przyczyn zaburzeń cyklu i nadmiaru androgenów. Pozostałe oznaczenia, czyli hormony płciowe (wraz z SHBG i FAI) oraz AMH, opisują poziom androgenów i czynność jajników.
Wyniki ocenia lekarz, który zna wywiad, badanie przedmiotowe, obraz jajników w USG i warunki pobrania. Dla tej oceny ważne są informacje, których nie ma na wydruku: data pobrania, faza cyklu oraz stosowana antykoncepcja i inne leki.
Najczęstsze pytania
W którym dniu cyklu zrobić badania hormonalne przy PCOS?
Dzień zależy od zestawu badań, więc najlepiej uzgodnić go z lekarzem. Fazę cyklu liczy się od pierwszego dnia miesiączki, a przy powtórce dobrze jest zachować tę samą fazę. Przy nieregularnych miesiączkach termin ustala się indywidualnie.
Czy antykoncepcja hormonalna wpływa na wyniki badań przy PCOS?
Tak. Złożone tabletki antykoncepcyjne obniżają testosteron całkowity i podnoszą SHBG, przez co testosteron wolny spada jeszcze wyraźniej. Informację o antykoncepcji trzeba przekazać lekarzowi, z którym ustala się też ewentualną przerwę.
Jak zdiagnozować PCOS – czy badania krwi wystarczą?
Rozpoznanie opiera się na kilku kryteriach: przebiegu cyklu, nadmiarze androgenów widocznym w objawach lub w badaniach oraz obrazie jajników. Badania laboratoryjne są jednym z tych elementów, a wcześniej trzeba odróżnić PCOS od chorób o podobnych objawach.
Czy ginekolog widzi PCOS w badaniu USG?
Ginekolog może ocenić obraz jajników w USG i jest to jeden z elementów rozpoznania. Wytyczne z 2023 roku opisują, że przy nieregularnych cyklach i nadmiarze androgenów USG nie jest potrzebne do rozpoznania, a obraz jajników uwzględnia się, gdy występuje tylko jeden z tych dwóch elementów.
Jakie objawy mogą sugerować PCOS?
Do takich objawów należą rzadkie lub nieregularne miesiączki, nadmierne owłosienie i trądzik. Mają one jednak wiele przyczyn, między innymi choroby tarczycy i podwyższoną prolaktynę, dlatego razem z wynikami badań omawia się je z lekarzem, a badania hormonalne są częścią diagnostyki różnicowej.
Czy AMH może zastąpić USG jajników?
U dorosłych wytyczne z 2023 roku dopuszczają użycie AMH zamiast USG do oceny obrazu jajników, ale nie obu metod naraz. Przy nieregularnych cyklach i nadmiarze androgenów żadna z nich nie jest potrzebna do rozpoznania. U nastolatek AMH nie jest jeszcze zalecane do tego celu.
Po co przy PCOS bada się TSH i prolaktynę?
Choroby tarczycy i podwyższona prolaktyna również mogą zaburzać cykl. Te oznaczenia pomagają odróżnić PCOS od innych przyczyn podobnych objawów.
Źródła
- Teede HJ, Tay CT, Laven JJE i wsp. Recommendations From the 2023 International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of Polycystic Ovary Syndrome. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2023;108(10):2447–2469. DOI: 10.1210/clinem/dgad463
- Legro RS, Arslanian SA, Ehrmann DA i wsp. Diagnosis and Treatment of Polycystic Ovary Syndrome: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2013;98(12):4565–4592. DOI: 10.1210/jc.2013-2350
- Zimmerman Y, Eijkemans MJC, Coelingh Bennink HJT i wsp. The effect of combined oral contraception on testosterone levels in healthy women: a systematic review and meta-analysis. Human Reproduction Update. 2014;20(1):76–105. DOI: 10.1093/humupd/dmt038
- Rosner W, Auchus RJ, Azziz R, Sluss PM, Raff H. Utility, Limitations, and Pitfalls in Measuring Testosterone: An Endocrine Society Position Statement. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2007;92(2):405–413. DOI: 10.1210/jc.2006-1864
- La Marca A, Grisendi V, Griesinger G. How Much Does AMH Really Vary in Normal Women? International Journal of Endocrinology. 2013;2013:959487. DOI: 10.1155/2013/959487
- MedlinePlus. Prolactin Levels. National Library of Medicine, https://medlineplus.gov/lab-tests/prolactin-levels/ (dostęp: 2026-10-09)
Sprawdź to u siebie
Badania powiązane z tym tematem. Krew pobierzesz w punkcie ALAB, a gotowy wynik przekaże Ci laboratorium.
Zobacz wszystkie pakietyTreści w Strefie Wiedzy mają charakter edukacyjny i nie zastępują konsultacji z lekarzem. Badania kupujesz u nas, krew pobierasz w punkcie ALAB, a gotowy wynik przekazuje Ci laboratorium.

